Son beş il ərzində İsveç Polisi, amerikalı Palantir Technologies şirkətinin “Gotham” adlanan və İsveçdə “Acus” adı ilə istifadə edilən təhlil sistemi ilə işlədiyi barədə mətbuat araşdırmaları mövcuddur. Bu proqram geniş miqyaslı məlumatları – cinayət və istintaq reyestrlərindən, BankID-dən, mobil operatorlardan və sosial şəbəkələrdən əldə edilən məlumatlar daxil olmaqla – toplayıb təhlil edə bilən süni intellekt aləti kimi təsvir edilir.
Üstünlükləri
- Cinayətkarlığa qarşı effektiv mübarizə – Böyük həcmli məlumatların kombinasiya olunması və süni intellekt analizi vasitəsi ilə tədqiqatçılar hər zaman görünməyən naxışları, əlaqələri və davranışları tezliklə aşkara çıxara bilər. Bu, daha çox cinayətin açılmasına, terror və təşkilatlanmış cinayətkarlığın qarşısının alınmasına və resursların daha məqsədyönlü istifadə olunmasına kömək edə bilər.
- Resursların optimallaşdırılması – Məlumatların sürətli işlənməsi və vizuallaşdırılması ilə müdaxilələr daha düzgün istiqamətləndirilə bilər, beləliklə böyük resurslar az əhəmiyyətli məsələlərə sərf edilmədən istifadə edilə bilər.
- Texnoloji yenilik – Belə bir sistemin tətbiqi İsveçin cəmiyyət təhlükəsizliyi və cinayətkarlığa qarşı mübarizədə rəqəmsal və intellektual alətlərə keçidini göstərir. Bu, həm təcrübə, həm də texnologiya ixracı üçün potensial yarada bilər.
Dezavantajları və risklər
- Gizlilik və hüquqi təminat məsələləri – Bir neçə böyük məlumat mənbəyi (reyestrlər, BankID, sosial şəbəkələr, mobil operatorlardakı məlumatlar) birləşdirildikdə, günahsız şəxslərin də təsirlənməsi riski yaranır. Məlumatların avtomatik profiləşdirilməsi və səhv təhlillər hüquqi qeyri-təhlükəsizlik halları yarada bilər.
- Açıq fəaliyyət və cavabdehlik çatışmazlığı – Vətəndaşlar Polismyndigheten ilə Palantir arasında əlaqələrin mövcudluğu barədə açıqlama ala bilmirlər, çünki “rikets säkerhet” (dövlət təhlükəsizliyi) adı ilə belə münasibətlər inkar edilir və ya təsdiqlənmir. Bu isə şəffaflığın və ictimai etimadın azalmasına səbəb ola bilər.
- Beynəlxalq nüfuz və texnoloji dəyərlər – Palantir beynəlxalq aləmdə etik və hüquqi mübahisələrdə iştirak etmiş şirkət kimi tanınır; məsələn, BMT hesabatlarında İsrail-Fələstin konfliktində rolu ilə bağlı tənqid olunur. Bu isə İsveçə texnologiyaların istifadəsində məsuliyyət tələb edən mühitdə müəyyən mənada imic baxımından riskler yarada bilər.
- Texnologiyaya asılılıq və tədarük riskləri – ABŞ-lı bir şirkətdən alınmış sistemə etibar edilməsi, sistemin gələcəkdə dəyişə bilməməsi, bahalaşması və ya texnologiya baxımından müstəqilliyin azalması riskini daşıyır.
Nəticə
Acus kimi avanqard süni intellekt alətlərinin istifadəsi İsveçinin cinayətkarlığa qarşı mübarizəsində rəqəmsal addım atdığını göstərir. Ancaq bu texnologiyanın gətirdiyi imkanlarla yanaşı böyük məsuliyyət də var: vətəndaşların hüquqlarının qorunması, hüquqi təminatın saxlanması və şəffaflığın təmin edilməsi vacibdir. Effektivliyin və gizliliyin balansı diqqətlə təmin edilməli, ictimai etimad zədələnməməlidir.
Rauf Nord
Acus kimi avanqard süni intellekt alətlərinin istifadəsi İsveçinin cinayətkarlığa qarşı mübarizəsində rəqəmsal addım atdığını göstərir. Ancaq bu texnologiyanın gətirdiyi imkanlarla yanaşı böyük məsuliyyət də var: vətəndaşların hüquqlarının qorunması, hüquqi təminatın saxlanması vffəflın ęminatın saxlanması vffənının edilməsi vacibdir. Effektivliyin və gizliliyin balansı diqqətlə təmin edilməli, ictimai etimad zədələnməməlidir.
Rauf Nord